کنار قفسه‌ی کفش‌ها ایستاده‌اید و روی برچسب یک لوفر نوشته «قهوه‌ای جیر»، روی کفش کناری «مشکی ناپا» و کمی آن‌طرف‌تر «پتینه مشکی». هر سه چرم طبیعی‌اند، هر سه از پوست گاو، و با این حال سه کفش کاملا متفاوت‌اند: یکی زیر دست مثل مخمل است، یکی نرم و کمی براق، و سومی رنگی دارد که انگار سال‌ها روی آن کار شده. فرقشان فقط ظاهر نیست. هر کدام جور دیگری پیر می‌شود، جور دیگری تمیز می‌شود و برای فصل و موقعیت دیگری ساخته شده است.
این راهنما برای همین لحظه نوشته شده. اگر تا آخر بخوانید، اسم‌هایی مثل ناپا، فلوتر، جیر، نبوک، اشبالت، کروکو، سافتی و پتینه دیگر برایتان کلمه‌های مبهم پشت ویترین نیستند؛ می‌دانید هر کدام چه چیزی به شما می‌دهد و چه چیزی از شما می‌خواهد.
اول یک نکته‌ی ساده: بیشتر این اسم‌ها نوع پوست نیستند
وقتی می‌گوییم «چرم گاوی» یا «چرم گوسفندی»، داریم از حیوان حرف می‌زنیم. اما ناپا، فلوتر، جیر و بقیه، بیشتر اسم روش عمل‌آوری و سطح نهایی چرم‌اند. یعنی یک پوست گاو، بسته به این‌که در کارگاه دباغی با آن چه کنند، می‌تواند ناپا شود یا فلوتر یا جیر. برای همین است که در مشخصات کفش‌های سرای چرم تبریز معمولا دو چیز کنار هم می‌آید: «چرم طبیعی گاوی» و بعد اسم سطح، مثل «چرم طبیعی گاوی ناپا» یا «چرم طبیعی گاوی فلوتر».
پوست گاو را می‌شود دو لایه در نظر گرفت. لایه‌ی رویی، که مو روی آن بوده، فشرده‌ترین و محکم‌ترین بخش پوست است. لایه‌ی زیرین، که به گوشت چسبیده بوده، الیاف بازتر و نرم‌تری دارد. تقریبا همه‌ی تفاوت‌هایی که در ادامه می‌خوانید از همین دو نکته می‌آید: از کدام لایه استفاده شده، و سطح آن صاف مانده، دانه‌دار شده یا ساییده و پرزدار.
چرم ناپا؛ نرم، صاف و آماده برای مهمانی
ناپا چرمی است با سطح صاف و یکدست که دست‌کشیدن روی آن حس پوستی نرم و گرم می‌دهد. معمولا کمی براقی ملایم دارد، نه براقی شیشه‌ای ورنی، بلکه درخششی آرام که نور را نرم برمی‌گرداند. همین ظاهر تمیز است که ناپا را انتخاب اول کفش‌های مجلسی و رسمی کرده است.
نقطه‌ی قوتش ظرافت است و نقطه‌ی ضعفش هم همین. سطح صاف ناپا خط و خش را پنهان نمی‌کند؛ ضربه‌ی نوک کفش به لبه‌ی پله یا کشیده‌شدن روی آسفالت، روی ناپا بیشتر دیده می‌شود تا روی چرم دانه‌دار. در عوض با یک کرم هم‌رنگ و دستمال نرم، بخش زیادی از این ردها کم‌رنگ می‌شود و کفش دوباره همان چهره‌ی مرتب را پیدا می‌کند.
اگر کفشی برای جلسه، مهمانی یا روزهایی می‌خواهید که لباس رسمی می‌پوشید، ناپا انتخاب درستی است. نمونه‌اش کفش مجلسی مردانه فرزین ویکتور است که رویه‌ی گاوی ناپا دارد. ناپا فقط مال کفش رسمی هم نیست؛ کفش روزمره فرزین اکو بایوم نشان می‌دهد که همین چرم نرم، روی یک کفش راحت و منعطف برای ساعت‌ها راه رفتن هم خوش می‌نشیند.
چرم فلوتر؛ دانه‌دار، مقاوم و بی‌ادعا
فلوتر همان چرمی است که روی سطحش دانه‌های ریز و نامنظم می‌بینید، شبیه پوست پرتقال اما بسیار ظریف‌تر. این دانه‌ها از چرخاندن طولانی چرم در درام‌های بزرگ کارگاه دباغی به وجود می‌آیند؛ چرم در این چرخش نرم می‌شود و بافت طبیعی سطحش بیرون می‌زند. نتیجه، چرمی است که هم نرم است و هم پوست‌کلفت‌تر به نظر می‌رسد.
بزرگ‌ترین هنر فلوتر این است که خط و خش را در خودش گم می‌کند. یک خراش کوچک روی سطح دانه‌دار، لابه‌لای همان دانه‌ها محو می‌شود. برای همین فلوتر چرم روزهای شلوغ است: رفت‌وآمد هر روزه، مترو و تاکسی، و کفشی که قرار نیست هر بار با نگرانی پوشیده شود. تعجبی ندارد که در کاتالوگ سرای چرم تبریز، از صندل‌های زنانه تا کفش‌های کالج و نیم‌بوت‌ها، فلوتر پرتکرارترین سطح چرم است.
کفش کالج مردانه پرادا با رویه‌ی گاوی فلوتر، نمونه‌ی خوبی از این تعادل است: کفشی رسمی که لازم نیست مثل ظرف چینی از آن مراقبت کنید. در تابستان هم فلوتر را روی صندل زنانه لژدار دکتر فام می‌بینید، چون صندل بیشتر از هر کفشی در معرض ضربه و خاک است.
جیر؛ مخمل چرم، با یک شرط
جیر را از دور هم می‌شود شناخت: سطحی مات، پرزدار و نرم که رنگ را عمیق‌تر نشان می‌دهد. وقتی انگشت را روی آن می‌کشید، پرزها جهت عوض می‌کنند و رد انگشتتان کمی تیره‌تر یا روشن‌تر روی چرم می‌ماند. جیر از ساییدن سطح چرم به دست می‌آید تا الیاف آن باز شوند و همین پرز ریز شکل بگیرد.
جیر گرم‌ترین ظاهر را میان چرم‌ها دارد. یک لوفر جیر قهوه‌ای یا یک کالج جیر کرمی، حتی با ساده‌ترین شلوار جین، تیپ را از معمولی به سنجیده می‌رساند. برای پاییز و بهار، و برای استایل کژوال، کمتر چرمی به پای جیر می‌رسد. لوفر مردانه کادیلاک در رنگ‌های قهوه‌ای، کرمی، سبز و طوسی جیر عرضه می‌شود و کفش مردانه مورفی جیر هم همین حس را در رنگ‌های شتری، قهوه‌ای سوخته و کرم دارد.
و اما آن شرط: جیر با آب و واکس میانه‌ی خوبی ندارد. واکس پرزها را می‌خواباند و سطح را لکه‌دار می‌کند، و آب زیاد اگر درست خشک نشود، چرم را سفت و لک‌دار می‌کند. این به آن معنا نیست که جیر شکننده است؛ فقط مراقبت دیگری می‌خواهد که در بخش نگهداری توضیح داده‌ایم.
نبوک و اشبالت؛ دو خویشاوند جیر
نبوک و اشبالت هر دو پرزدار و مات‌اند و برای همین زیاد با جیر اشتباه گرفته می‌شوند. فرقشان در لایه‌ای از پوست است که از آن ساخته شده‌اند.
نبوک از لایه‌ی رویی پوست ساخته می‌شود، همان لایه‌ی فشرده و محکم، که سطحش را بسیار ظریف می‌سایند. پرز نبوک کوتاه‌تر و یکدست‌تر از جیر است، زیر دست مثل پوست هلو حس می‌شود و چون از لایه‌ی محکم پوست است، دوام بیشتری دارد.
اشبالت از لایه‌ی زیرین پوست به دست می‌آید و پرزی درشت‌تر و ظاهری روستایی‌تر و خودمانی‌تر دارد. اشبالت را بیشتر روی نیم‌بوت‌ها و کفش‌های پاییزی می‌بینید، جایی که ظاهر کمی زبر و گرمش به کار می‌آید؛ مثل نیم بوت چرمی زنانه PR4 با رویه‌ی گاوی اشبالت در رنگ عسلی. اشبالت گاهی جای دیگری هم پنهان است: آستر کیف اداری تمام چرم زیر دو قفل از اشبالت طبیعی است، یعنی حتی داخل کیف هم چرم است، نه پارچه.
مراقبت از نبوک و اشبالت دقیقا مثل جیر است: برس، پاک‌کن مخصوص و اسپری، و دوری از واکس.
کروکو؛ وقتی چرم گاو نقش پوست تمساح می‌گیرد
روی بعضی کفش‌ها و کیف‌ها نقش‌هایی می‌بینید که شبیه فلس‌های پوست تمساح است. این چرم‌ها از پوست تمساح نیستند؛ چرم گاوی‌اند که نقش کروکودیلی با فشار و حرارت روی سطحشان پرس شده است. در مشخصات محصولات سرای چرم هم با همین عنوان آمده‌اند: «چرم طبیعی گاوی کروکودیلی».
کروکو دو ویژگی دارد که آن را محبوب کرده است. اول این‌که ظاهری لوکس و چشم‌گیر دارد، بی‌آن‌که قیمت و دردسر پوست‌های عجیب را داشته باشد. دوم این‌که نقش برجسته‌اش، مثل دانه‌های فلوتر، خط و خش‌های ریز را پنهان می‌کند. برای همین کروکو هم روی کفش مجلسی زنانه، مثل کفش مجلسی پاشنه‌دار میلان در رنگ‌های زرشکی و مشکی، جواب می‌دهد و هم روی چیزی که هر روز در جیب و کیف دست‌به‌دست می‌شود، مثل کیف پول کتی ساده. اگر کروکو را با براقی ورنی ترکیب کنند، نتیجه چیزی مثل کالج زنجیردار زنانه G101 در رنگ عسلی ورنی می‌شود.
سافتی؛ چرمی که کفش را از اول جاافتاده می‌کند
چرم سافتی، همان‌طور که از اسمش پیداست، برای نرمی عمل‌آوری می‌شود. سطحش صاف و معمولا مات است و از همان روز اول خم می‌شود و فرم پا را می‌گیرد. اگر از آن دسته آدم‌هایی هستید که کفش نو برایشان یعنی یک هفته پاشنه‌ی زخمی، سافتی را جدی بگیرید. کفش دیپلمات بندی سالار با رویه‌ی گاوی سافتی، نمونه‌ی کفشی است که ظاهر رسمی دارد و راحتی کفش روزمره.
پتینه؛ رنگی که زمان را جلو می‌کشد
پتینه نوع چرم نیست؛ شیوه‌ی رنگ‌کردن است. در پتینه، رنگ را لایه‌لایه روی چرم کار می‌کنند تا سطح یکدست نباشد: جایی تیره‌تر، جایی روشن‌تر، با سایه‌روشنی که معمولا روی پنجه و پاشنه پررنگ‌تر می‌شود. نتیجه، کفشی است که از روز اول حال‌وهوای کفشی را دارد که سال‌ها با دقت نگهداری شده است.
چون پتینه یک پرداخت است، روی چرم‌های مختلف می‌نشیند. مثلا نیم بوت کشی چلسی رویه‌ی فلوتر با رنگ پتینه مشکی دارد و نیم بوت مردانه کاوالی هم در کنار عسلی و طوسی، رنگ پتینه مشکی را دارد. پتینه روی نیم‌بوت و کفش کلاسیک بیشترین جلوه را دارد، جایی که سایه‌روشن رنگ با فرم کفش بازی می‌کند.
یک توصیه برای پتینه: برای تمیزکردنش کرم بی‌رنگ یا خیلی نزدیک به رنگ اصلی بردارید. کرم تیره‌ی پررنگ، سایه‌روشن‌ها را یکدست می‌کند و همان چیزی را که پتینه را پتینه می‌کند از بین می‌برد.
چرم گاوی یا گوسفندی؟
بیشتر کفش‌ها و کیف‌های سرای چرم تبریز از چرم گاوی‌اند و دلیلش روشن است: چرم گاو ضخیم‌تر، محکم‌تر و در برابر کشیدگی و سایش مقاوم‌تر است، یعنی دقیقا همان چیزی که کفش و کیفی که هر روز استفاده می‌شود لازم دارد. چرم گوسفندی نازک‌تر، سبک‌تر و نرم‌تر است و برای چیزهایی مناسب است که وزن و فشار کمتری تحمل می‌کنند، مثل کلاه و دستکش. کلاه کاسکت چرمی طوسی از چرم طبیعی گوسفندی است، چون کلاه باید سبک باشد و روی سر خوش‌فرم بنشیند.
جدول مقایسه‌ی انواع چرم کفش و کیف
| چرم | سطح و حس | پنهان‌کردن خط و خش | مراقبت | بهترین کاربرد |
|---|---|---|---|---|
| ناپا | صاف، نرم، براقی ملایم | کم | کرم یا واکس هم‌رنگ | کفش مجلسی و رسمی |
| فلوتر | دانه‌دار، نرم و پرطاقت | زیاد | کرم یا واکس هم‌رنگ | استفاده‌ی هر روزه، صندل، کالج |
| جیر | مات، پرزدار، مخملی | متوسط | برس و اسپری، بدون واکس | لوفر و کالج کژوال، پاییز و بهار |
| نبوک | پرز کوتاه و یکدست | متوسط | برس و اسپری، بدون واکس | کفش کژوال با دوام بیشتر |
| اشبالت | پرز درشت، ظاهر خودمانی | متوسط | برس و اسپری، بدون واکس | نیم‌بوت پاییزی، آستر کیف |
| کروکو | نقش برجسته‌ی فلس | زیاد | کرم بی‌رنگ یا هم‌رنگ | کفش مجلسی زنانه، کیف پول و کیف اداری |
| سافتی | صاف، مات، بسیار نرم | کم تا متوسط | کرم هم‌رنگ | کفش رسمی برای ساعت‌های طولانی |
| پتینه | رنگ لایه‌لایه با سایه‌روشن | بسته به چرم زیرین | کرم بی‌رنگ یا خیلی نزدیک به رنگ | نیم‌بوت و کفش کلاسیک |
چطور چرم طبیعی را از مصنوعی تشخیص دهیم؟
اسم‌های بالا فقط وقتی معنا دارند که چرم واقعا طبیعی باشد. چند نشانه هست که بدون هیچ ابزاری، همان‌جا در فروشگاه، به شما کمک می‌کند:
- لبه را نگاه کنید. لبه‌ی بریده‌ی چرم طبیعی، اگر رنگ یا لبه‌گیر نشده باشد، الیاف ریز و درهم دارد. چرم مصنوعی در لبه معمولا یک لایه‌ی پارچه یا یک سطح پلاستیکی یکدست نشان می‌دهد.
- سطح را از نزدیک ببینید. منافذ و دانه‌های چرم طبیعی نامنظم‌اند، درست مثل پوست خود ما. الگوی کاملا تکراری و یکسان، نشانه‌ی قالب‌زنی روی سطح مصنوعی است.
- فشار بدهید. اگر با انگشت روی چرم طبیعی فشار بیاورید، چین‌های ریز و طبیعی می‌افتد و بعد آرام برمی‌گردد. سطح مصنوعی یا چین نمی‌خورد یا چین‌هایش خشک و یکدست است.
- بو کنید. چرم طبیعی بوی خاص و آشنایی دارد که با بوی پلاستیک و چسب فرق می‌کند.
- دست بکشید. چرم طبیعی کمی بعد از لمس، گرمای دست را می‌گیرد و حس سرد و لیز پلاستیک را ندارد.
امتحان شعله و فندک را که گاهی توصیه می‌شود کنار بگذارید. هم کفش را خراب می‌کند و هم نتیجه‌اش برای کسی که تجربه ندارد قابل اعتماد نیست. ساده‌ترین راه هنوز همان است: از فروشگاهی بخرید که جنس رویه، آستر و زیره را دقیق و جدا در مشخصات هر محصول نوشته باشد. اگر می‌خواهید بیشتر بدانید چرا چرم این شهر اعتبار دارد، مقاله‌ی چرم تبریز چیست و چرا اعتبار دارد را بخوانید.
نگهداری از هر نوع چرم؛ کوتاه و کاربردی
چرم‌های صاف و دانه‌دار: ناپا، فلوتر، کروکو، سافتی و پتینه
گرد و خاک را با دستمال نرم و کمی نم‌دار بگیرید و بگذارید کفش در دمای اتاق خشک شود. هر چند هفته یک لایه‌ی نازک کرم یا واکس هم‌رنگ بزنید تا چرم تغذیه شود و ترک برندارد. اگر کفش زیر باران خیس شد، کاغذ داخلش بگذارید و دور از بخاری و شوفاژ رهایش کنید؛ گرمای مستقیم، چرم را خشک و شکننده می‌کند. و اگر می‌توانید، یک کفش را دو روز پشت سر هم نپوشید تا رطوبت پا کاملا از آن بیرون برود.
چرم‌های پرزدار: جیر، نبوک و اشبالت
واکس و کرم را کنار بگذارید. خاک را با برس مخصوص جیر و در یک جهت بگیرید. برای محافظت و تمیزکاری از اسپری مخصوص استفاده کنید: اسپری را از فاصله‌ی حدود بیست سانتی‌متری و یکنواخت بزنید، بگذارید کاملا خشک شود و در آخر پرزها را با برس مرتب کنید. اسپری بی‌رنگ جیر، نبوک و اشبالت برای همه‌ی رنگ‌ها مناسب است و نسخه‌ی مشکی همین اسپری برای تازه‌کردن رنگ جیر و نبوک مشکی. بقیه‌ی محصولات نگهداری را در دسته‌ی محصولات مراقبتی ببینید.
پس کدام چرم برای من؟
اگر هنوز بین چند کفش مردد هستید، این چند جمله را جلوی خودتان بگذارید:
- کفشی برای هر روز می‌خواهید که لازم نباشد مدام نگرانش باشید: فلوتر.
- کفشی برای جلسه و مهمانی که تمیز و رسمی دیده شود: ناپا، یا سافتی اگر قرار است ساعت‌ها سرپا باشید.
- تیپ کژوال پاییزی با ظاهری گرم و خوش‌سلیقه: جیر، و اگر دوام بیشتری می‌خواهید نبوک.
- نیم‌بوتی برای سرما که ظاهرش با گذشت زمان دلنشین‌تر شود: پتینه یا اشبالت.
- کفش مجلسی زنانه یا کیفی که چشم را بگیرد و خط و خش را پنهان کند: کروکو.
و یک نکته که به اندازه‌ی جنس چرم اهمیت دارد: سایز. بعضی مدل‌ها قالب بزرگ یا کوچک دارند و این را در مشخصات هر محصول نوشته‌ایم. پیش از خرید، راهنمای سایز را ببینید. اگر دنبال بوت هستید، راهنمای خرید بوت چرم مردانه قدم‌به‌قدم، از تشخیص چرم تا دوخت زیره، کمکتان می‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
فرق ناپا و فلوتر چیست؟
هر دو معمولا از لایه‌ی رویی پوست گاو هستند. ناپا سطحی صاف و براقی ملایم دارد و برای کفش رسمی مناسب‌تر است. فلوتر سطحی دانه‌دار دارد که خط و خش را بهتر پنهان می‌کند و برای استفاده‌ی هر روزه مناسب‌تر است.
فرق جیر و نبوک چیست؟
هر دو پرزدار و مات‌اند. جیر پرز بلندتر و نرم‌تری دارد، اما نبوک از لایه‌ی رویی و محکم پوست ساخته می‌شود، پرزش کوتاه‌تر و یکدست‌تر است و دوام بیشتری دارد.
آیا کفش جیر را می‌شود در پاییز و زمستان پوشید؟
بله، به شرط این‌که پیش از فصل با اسپری مخصوص محافظت شود و بعد از خیس‌شدن، در دمای اتاق و دور از بخاری خشک شود. برای روزهای برفی و پرآب، چرم صاف یا دانه‌دار انتخاب مطمئن‌تری است.
چرم کروکو، پوست تمساح است؟
خیر. چرم کروکو در سرای چرم تبریز چرم طبیعی گاوی است که نقش کروکودیلی روی سطحش پرس شده است.
پتینه بعد از مدتی رنگ پس می‌دهد؟
پتینه با گذشت زمان و استفاده، مثل هر چرم رنگ‌شده‌ای کمی تغییر می‌کند و همین بخشی از جذابیتش است. برای حفظ سایه‌روشن‌ها، از کرم بی‌رنگ یا خیلی نزدیک به رنگ اصلی استفاده کنید.
کدام چرم برای کیف اداری بهتر است؟
کیفی که هر روز حمل می‌شود باید در برابر سایش مقاوم باشد. چرم گاوی با سطح دانه‌دار یا نقش‌دار، مثل فلوتر یا کروکو، کمتر خط و خش نشان می‌دهد. برای انتخاب کیف، مقاله‌ی کیف اداری چرم؛ راهنمای انتخاب برای محیط کار را هم ببینید.
